Top bệnh di truyền hiếm gặp thường được phát hiện bằng WES

Nhiều trẻ em và người lớn mắc bệnh kéo dài nhiều năm nhưng không tìm ra nguyên nhân dù đã làm nhiều xét nghiệm. Trong những trường hợp này, xét nghiệm giải trình tự toàn bộ exome (WES) được xem là công cụ chẩn đoán then chốt, giúp phát hiện các bệnh di truyền hiếm gặp mà xét nghiệm thông thường không phát hiện được.

1. WES là gì và vì sao có giá trị trong chẩn đoán bệnh hiếm?

WES là xét nghiệm phân tích toàn bộ exome – vùng gen mã hóa protein – đây là nơi:

Chứa khoảng 85% các đột biến gây bệnh
Liên quan trực tiếp đến biểu hiện lâm sàng

So với các xét nghiệm gen cụ thể khác, WES có ưu điểm:

Không cần giả định trước bệnh
Phát hiện đồng thời hàng nghìn gen
Phù hợp với bệnh triệu chứng phức tạp, không điển hình

Đây là lý do WES thường được chỉ định khi bệnh kéo dài nhưng chưa có chẩn đoán chính xác.

2. Một số bệnh di truyền thường được phát hiện bởi WES

Bệnh rối loạn phát triển thần kinh

Nhóm bệnh thường gặp:

Chậm phát triển trí tuệ
Rối loạn phổ tự kỷ
Động kinh khởi phát sớm
Chậm nói, chậm vận động

Đặc điểm:

Biểu hiện rất đa dạng
Nhiều gen khác nhau cùng có thể gây bệnh
Khó chẩn đoán bằng xét nghiệm đơn lẻ

WES giúp phát hiện các đột biến gen liên quan đến phát triển não và hệ thần kinh, hỗ trợ chẩn đoán sớm và can thiệp kịp thời.

Bệnh cơ – thần kinh di truyền

Bao gồm:

Teo cơ tủy
Loạn dưỡng cơ
Bệnh thần kinh ngoại biên di truyền

Triệu chứng:

Yếu cơ tiến triển
Giảm trương lực cơ
Chậm vận động

WES có khả năng:

Phân biệt các thể bệnh tương tự nhau về triệu chứng lâm sàng
Hỗ trợ tiên lượng và theo dõi lâu dài

Bệnh chuyển hóa bẩm sinh

Đây là nhóm bệnh di truyền hiếm nhưng rất nguy hiểm nếu chẩn đoán muộn, bao gồm:

Rối loạn chuyển hóa acid amin
Rối loạn chuyển hóa lipid
Rối loạn chu trình ure,…

Đặc điểm:

Trẻ có thể phát triển bình thường lúc đầu
Biểu hiện nặng dần theo thời gian
Dễ nhầm với bệnh nhi khoa thông thường

WES giúp xác định nguyên nhân gốc rễ, từ đó hỗ trợ điều chỉnh chế độ ăn và điều trị phù hợp.

Hội chứng di truyền hiếm gặp chưa xác định rõ

Một số bệnh nhân có:

Nhiều dị tật bẩm sinh
Biểu hiện ở nhiều cơ quan
Không phù hợp với hội chứng quen thuộc

Trong các trường hợp này:

Xét nghiệm gen mục tiêu đơn lẻ thường âm tính
WES giúp phát hiện hội chứng mới hoặc hiếm gặp

Đây là giá trị lớn của WES trong y học hiện đại.

Bệnh di truyền đơn gen ảnh hưởng nhiều hệ cơ quan

Ví dụ:

Hội chứng ảnh hưởng tim – thận – thần kinh
Bệnh di truyền ảnh hưởng tăng trưởng và nội tiết
Bệnh di truyền liên quan miễn dịch bẩm sinh

Đặc điểm:

Triệu chứng xuất hiện rải rác
Khó liên kết thành một bệnh cụ thể

WES cho phép nhìn toàn cảnh bộ gen, thay vì xét từng gen riêng lẻ.

3. Tỷ lệ tìm ra nguyên nhân bệnh khi làm WES là bao nhiêu?

Theo các tổng quan hệ thống:

WES đơn cá thể: tìm được nguyên nhân ở khoảng 25 – 35% trường hợp
Trio WES (bố–mẹ–con): tỷ lệ tăng lên 40 – 60%, tùy nhóm bệnh

Trio WES đặc biệt hữu ích trong bệnh nhi và bệnh khởi phát sớm. Tìm hiểu thêm về Trio WES…

4. Khi nào nên cân nhắc xét nghiệm WES?

WES thường được khuyến nghị khi:

Bệnh kéo dài nhưng chưa chẩn đoán được
Trẻ chậm phát triển, động kinh không rõ nguyên nhân
Nghi ngờ bệnh di truyền hiếm
Gia đình có tiền sử bệnh di truyền
Các xét nghiệm khác cho kết quả bình thường

Nhiều hướng dẫn và nghiên cứu từ NIH, ACMG đều nhấn mạnh vai trò của WES trong chẩn đoán bệnh di truyền hiếm.

5. Lợi ích thực tế của WES đối với người bệnh và gia đình

Xét nghiệm WES giúp:

Chấm dứt hành trình “đi tìm bệnh”
Hỗ trợ điều trị đúng hướng
Tránh làm xét nghiệm lặp lại không cần thiết
Tư vấn nguy cơ tái phát cho gia đình
Hỗ trợ kế hoạch sinh con an toàn trong tương lai

Biết đúng nguyên nhân giúp tiết kiệm thời gian, chi phí và áp lực tâm lý.

Kết luận

WES là xét nghiệm nền tảng trong chẩn đoán bệnh di truyền hiếm gặp, đặc biệt khi triệu chứng phức tạp và chưa rõ nguyên nhân.

Với khả năng phân tích hàng nghìn gen cùng lúc, WES giúp:

Phát hiện bệnh hiếm khó chẩn đoán
Cá nhân hóa theo dõi và điều trị
Hỗ trợ tư vấn di truyền lâu dài

WES không chỉ là xét nghiệm, mà là lời giải cho những bệnh chưa có tên.